پدیده جهانی شدن...

جهانی‌شدن پدیده‌ای است که تمامی وجوه زندگی انسان امروز را متأثر ساخته، زیربنایی‌ترین وجه زندگی، یعنی وجه فرهنگی، نیز از این قاعده مستثنی نمی‌باشد.

بر اساس دیدگاه «یان آرت شولت» گسترش ارتباطات و انقلاب اطلاعات، جهان را به سمت گسترش روابط فوق قلمرویی سوق داده است. ارتباطات به کم رنگ شدن مرزهای جغرافیایی انجامیده، تغیرات گسترده‌ای نیز در جغرافیای اجتماعی جوامع پدید آورده است. به گونه‌ای که وابستگی‌های فرهنگ، بوم‌شناسی، اقتصاد، سیاست و … از میان رفته و کل حیات اجتماعی انسان امروز را دگرگون ساخته است. گسترش روابط فوق قلمرو‌گرایی به مثابه نوعی «تجدید پیکربندی ساختار اجتماعی مدرن» به شکل‌گیری نوع جدیدی از تولید سرمایه‌داری، حکومت‌های چند قشری و غیر متمرکز، کثرت‌گرایی در ساختار جامعه و پرسش‌گری دانش عقل گرا انجامیده است.

در اندیشه شولت، جهانی‌شدن خود‌به‌خود بد یا خوب نیست بلکه نوع سیاست‌هایی که در قبال آن اتّخاذ می‌گردد و نوع تصمیماتی که از سوی متولّیان اصلی جهانی‌شدن و مدیران فعلی جهانی اعمال می‌گردد، آن را مثبت یا منفی جلوه می‌دهد.

در راستای شناخت هر چه بیشتر فرهنگ مهدوی، لایه‌های تو‌در‌توی این فرهنگ مورد بررسی قرار گرفت و با ابعاد و وجوه مختلف آن عمیقاً آشنا شدیم و دانستیم که در قضاوت و تطبیق پیامد‌ها و آثار جهانی‌شدن بر این فرهنگ، نباید دچار کج فهمی گردیم.

بر این‌اساس فرهنگ مهدوی را به عنوان مجموعه باورها، ارزش‌ها، هنجارها، نماد‌ها و تکنولوژی تعریف نمودیم که در ارتباط با ظهور منجی موعودی از نسل پیامبر و یازدهمین فرزند علی(علیه السلام) وجود دارد که از آیات و روایات معصومین استخراج می‌گردد. هم‌چنین، آن را در دو شکل فرهنگ آرمانی و فرهنگ انتظار مورد توجّه قرار دادیم. فرهنگ آرمانی، فرهنگی است که در عصر ظهور، توسط امام عصر، و بر مبنای باورها و ارزش‌های اصیل اسلامی در جامعه جهانی تحقّق خواهد یافت و لذا یک فرهنگ دینی، جهان‌شمول و آرمانی می‌باشد. از سوی دیگر، فرهنگ انتظار که در عصر غیبت امام عصر در مکتب شیعه امامی شکل گرفته، بر محور همان باورها و ارزش‌های اسلامی و با الگوگیری از آن فرهنگ آرمانی ترسیم می‌گردد و لذا این دو فرهنگ از هم جدایی ناپذیر بوده و در این مجموعه نیز به هر دو شقّ آن توجّه شده است.

عناصر فرهنگ مهدوی در قالب باورها، ارزش‌ها، نماد‌ها و تکنولوژی مورد بررسی قرار گرفت. باورها اصلی‌ترین لایه هر فرهنگی است و در فرهنگ مهدوی شامل خدا‌محوری، اعتقاد به نبوت و امامت، توجّه به کرامت انسانی، اسلام تنها حقیقت ممکن، پیوند دین و سیاست، عقیده به منجی موعود و زنده بودن او، و حکومت نهایی صالحان و مستضعفان، می‌باشد.

ارزش‌های فرهنگ مهدوی همان ارزش‌های انسانی و اسلامی است که برخی ارزش‌هایی که مشخصاً در این فرهنگ مورد توجه است عبارتند از: ارزش انتظار، معرفت امام عصر، نارضایتی از وضع موجود، امید به وضع مطلوب، و... می‌باشند.

از سوی دیگر هنجارهای این فرهنگ نیز که بر پایه باورها و ارزش‌ها تدوین می‌گردند، بر باید‌ها و نباید‌ها نظر دارند و منطبق با هنجارهای اصیل اسلامی هستند به این خاطر عمل به شریعت اسلام، اصلی‌ترین هنجار این فرهنگ قلمداد می‌گردد، و از جمله هنجارهای دیگر خاصّ این فرهنگ، می‌توان به دعا برای فرج، ایجاد آمادگی در خود و محیط و ایمان به وجود حجت و... اشاره نمود.

خصلت‌های بارز فرهنگ مهدوی یعنی آرمان شهری بودن، جهانی بودن، دینی بودن و فرج و گشایش، قابل توجّه‌اند. در حوزه کارکردهای آن نیز، به زمینه‌سازی ظهور و تحقّق فرهنگ آرمانی مهدوی به عنوان کارکرد آشکار، و ترسیم اهداف زندگی، خوشبینی و نشاط، پویایی وتحرّک و هویت بخشی و انسجام آفرینی به عنوان کارکردهای پنهان اشاره شد. در حوزه چشم انداز مهدوی نیز بر طبق آنچه که در آیات و روایات معصومین? بیان شده به ترسیم وضعیت مطلوب اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی دوران حضور پرداخته و الگوی آرمانی مدّ نظر خویش را به تصویر کشیدیم.

در فصل سوّم جهانی‌شدن را به عنوان گسترش روابط فوق قلمروگرایی تعریف نموده و بر مبنای آن به بررسی ابعاد، ویژگی‌ها و پیامد‌های جهانی‌شدن پرداختیم. در خصوص ویژگی‌های جهانی‌شدن، ترجیحاً به چهار ویژگی اصلی جهانی‌شدن یعنی؛ تکنولوژی ارتباطات، فشردگی زمانی و مکانی، عرصه جهانی و ادغام کنندگی و گسترش اطلاعات، اشاره نمودیم و آن گاه به بررسی ابعاد مختلف جهانی‌شدن پرداختیم؛ بر مبنای آن چه بیان نمودیم؛ جهانی‌شدن از ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی و فرهنگی تشکیل یافته است.

پیامد‌های جهانی‌شدن را در قالب پیامدهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بر شمردیم. براین‌اساس جهانی‌شدن در بعد سیاسی برای مثال، به تضعیف حاکمیت دولت‌ها و تضعیف دموکراسی جهانی، می‌انجامد و در بعد اقتصادی نیز گسترش تجارت آزاد، تغییراتی در شیوه تولید و سرمایه، مصرف‌گرایی، و گسترش شرکت‌های چند ملیتی را شاهد می‌باشیم . اما در بعد اجتماعی و فرهنگی نیز؛ کم‌رنگ شدن عدالت اجتماعی، فراگیر شدن نا‌امنی در سراسر جهان، گسترش فقر و بیکاری و بیماری، چهل تکّه شدن هویت‌های محلی، همگرایی فرهنگی، ورود به عصر پسا‌تجدّد، از جمله پیامدهایی است که جهانی‌شدن با خود به دنبال می‌آورد.

آن چه که تا کنون، جهانی‌شدن برای جامعه انسانی به ارمغان آورده است، فاجعه آمیز می‌باشد، این‌ها حاصل سیاست‌ها و تصمیماتی است که از سوی متولّیان کنونی جهانی‌شدن (فرهنگ لیبرال دموکراسی امریکایی) اتّخاذ گردیده است، و به ذات و ماهیت پدیده جهانی‌شدن مربوط نمی‌باشد. با تغییر در مدیریت کنونی جهانی و اتخاذ سیاست‌های صحیح، می‌توان به دستاوردهای متفاوت‌تری دست یافت. و همین تلقّّی است که ما را بر آن می‌دارد تا به مواجهه منطقی فرهنگ مهدوی و جهانی‌شدن بیاندیشیم، چرا که در اندیشه شیعه؛ فرهنگ مهدوی می‌تواند به عنوان بهترین جایگزین برای فرهنگ جهانی در عصر جهانی‌شدن، قلمداد گردد. و همین ادّعاست که مسأله «چالش‌ها و فرصت‌های پیش رو»، را پر رنگ می‌گرداند.

رویکرد‌های مدرنیستی و پست مدرنیستی هستند که دست برتر را در فرایند جهانی‌شدن، بر عهده داشته، و فرهنگ مهدوی، ناچار از رویارویی با آن‌ها می‌باشد. و لذا، در حوزه عناصر فرهنگی، خصوصاً در بعد باورها، که زیربنایی‌ترین لایه‌ها را در بر می‌گیرند، چه در هستی‌شناسی و چه معرفت‌شناسی و انسان‌شناسی در تقابل با یکدیگر قرار گرفته، و بدین‌سان جهانی‌شدن، اندیشه مهدوی را با چالشی جدّی روبه‌رو می‌گرداند.

در حیطه ارزش‌ها و هنجارها نیز، روند جهانی‌شدن، بیش از همه، متمایل به جریانی است که ارزش‌ها و هنجارهای مدرنیستی و گاه پست‌مدرنیستی را به عنوان ارزش‌های عامّ و جهانی اشاعه می‌دهد. این در حالی است که، بسیاری از این ارزش‌ها و هنجارها در تقابل آشکار با فرهنگ مهدوی بوده و این اندیشه را بر نمی‌تابد. و بالتّبع، همین معضل را می‌توان در حوزه نماد‌ها، که شکل سمبلیک فرهنگ می‌باشند نیز، مشاهده نمود. از سوی دیگر در حیطه تکنولوژی نیز، شاهد استفاده ناصحیح از آن، و در نتیجّه، تضادّ با آموزه‌های مهدوی هستیم.

رویکردهای کنونی جهانی‌شدن، ویژگی‌های جهان شمولی، دینی بودن و آرمانی بودن فرهنگ مهدوی را نیز مورد مناقشه قرار می‌دهند. چنین خصلت‌هایی با ادّعاهای جهان‌گرایی و مادّی‌گرایی مدرنیسم و پست مدرنیسم ناهم‌خوانی دارد. جهانی‌شدن با بسط روابط فوق قلمرویی، از برخی جهات، به گسترش نسبی‌گرایی و درنتیجه، به اخلال در روند هویت بخشی و انسجام آفرینی جوامع شیعی می‌انجامد، که به نوبه خود، کارکرد فرهنگ مهدوی را به چالش می‌کشاند. این فرایند، هم‌چنین، با ترویج مادّی‌گرایی، نوع تلقّی انسان از سعادت را یک بعدی ترسیم نموده و منجر به انحراف در تصویرسازی از آرمان‌های جهانی، شده است، و در نتیجه، منجر به حرکت در جهت زوال انسانیت، بی‌عدالتی، بی‌بندوباری و ناامنی و ...گردیده و این در حالی است که نگرش یک بعدی داشتن، و غفلت از بعد معنوی انسان، در تقابل آشکار با آموزه‌های مهدوی است. اینها چالش‌هایی هستند که فرهنگ مهدوی را در مواجهه با روند جهانی‌شدن به مقابله می‌کشانند.

تمامی این چالش‌ها برگرفته از شرایطی است که حاصل مدیریت کنونی متولّیان جهانی‌شدن می‌باشد و به ذات آن مربوط نمی‌گردد. و لذا با تغییر در شرایط کنونی، امکان ایجاد تحوّلاتی عظیم، وجود خواهد داشت. حتّی در شرایط کنونی نیز گسترش روابط فوق قلمرویی فرصت‌هایی را در اختیار فرهنگ مهدوی قرار داده است که استفاده بهینه از این فرصت‌ها، ما را در رسیدن به آرمان‌های خویش یاری‌گر خواهد بود. برای مثال؛ جهانی‌شدن با ترویج اندیشه‌های پست‌مدرنیستی، بسیاری از باورهای مدرنیسم را که تا کنون عامّ و جهانی تلقّی می‌شدند، مورد تردید قرار داده است، و این فرصت را برای فرهنگ‌های اقلیت ایجاد نموده تا به بیان دیدگاه‌های خویش بپردازند، که این خود، می‌تواند به عنوان یک فرصت برای فرهنگ مهدوی نیز محسوب گردد.

شرایط فوق قلمرویی، امکان گفتگوی میان ادیان الهی را به صورت مستقیم و از نزدیک فراهم آورده و در نتیجّه، به فرهنگ مهدوی این امکان را می‌دهد تا از آموزه‌ها و باورها و ارزش‌های مشترک و عامّی همچون اعتقاد به منجی موعود در راستای نشر فرهنگ مهدوی استفاده نماید.

گسترش تکنولوژی در عصر جهانی‌شدن منجر به بالا رفتن آگاهی جهانی نسبت به عدم کارآیی مدیریت کنونی جهان و روند روبه رشد فقر و بی‌عدالتی و ناامنی گردیده است و بنابراین فرهنگ مهدوی، می‌تواند با توجّه به این آگاهی‌ها در جهت نشر آموزه‌های خویش، گام برداشته و از تکنولوژی‌های روز نیز بهره گیرد. بدین‌سان جهان شمولی آموزه‌های خویش را به اثبات رسانیده و انسان تشنه معنویت را از چشمه زلال معارف مهدوی سیراب نماید. استفاده از این فرصت‌ها، نیازمند داشتن یک مدیریت فرهنگی کارآمد و داشتن یک سیاست فرهنگی پویا و جامع می‌باشد.

/ 0 نظر / 4 بازدید